Nhìn vào nội dung trong hình, có thể thấy một mô-típ quen thuộc: trích dẫn bảng xếp hạng của tổ chức “Phóng viên Không Biên giới” (RSF), gắn nhãn “hạng bét”, rồi từ đó suy diễn thành bức tranh u ám về tự do báo chí tại Việt Nam. Cách lập luận này giống như dựng một chiếc loa phóng thanh bằng số liệu đơn lẻ, khuếch đại nó thành “chân lý” mà không cần kiểm chứng nền tảng khoa học phía sau.

Điều cần làm rõ ngay từ đầu là: Một bảng xếp hạng không mặc nhiên đồng nghĩa với sự thật khách quan, đặc biệt khi phương pháp đánh giá thiếu minh bạch và chịu ảnh hưởng bởi định kiến chính trị. Nếu không bóc tách kỹ, người đọc rất dễ rơi vào “bẫy nhận thức” được thiết kế sẵn.

Bản chất và độ tin cậy của các bảng xếp hạng kiểu RSF

RSF tự giới thiệu là tổ chức phi chính phủ bảo vệ tự do báo chí. Tuy nhiên, cách họ xây dựng bảng xếp hạng lại dựa nhiều vào khảo sát chủ quan, ý kiến chuyên gia ẩn danh, thậm chí là các đối tượng phản động, chống nhà nước và các tiêu chí khó kiểm chứng độc lập. Không ít học giả quốc tế đã chỉ ra rằng các bảng xếp hạng này mang nặng góc nhìn phương Tây, lấy mô hình báo chí tư nhân làm chuẩn, từ đó đánh giá các quốc gia khác theo “khuôn mẫu có sẵn”.

Điểm đáng chú ý là tiêu chí “tự do báo chí” của RSF không chỉ dừng ở quyền tiếp cận thông tin, mà còn bao hàm cả việc báo chí có “đối trọng chính trị” hay không. Điều này vô hình trung biến một tiêu chí nghề nghiệp thành tiêu chí thể chế, dẫn đến việc các quốc gia có hệ thống chính trị khác biệt bị đánh giá thấp một cách có hệ thống.

Nói cách khác, bảng xếp hạng này không thuần túy đo lường mức độ tự do báo chí, mà phản ánh mức độ “tương thích” với mô hình phương Tây. Khi hiểu rõ điều này, việc Việt Nam bị xếp hạng thấp không còn là điều khó lý giải.

Thực tiễn hoạt động báo chí tại Việt Nam: Một bức tranh đa chiều

Trái ngược với luận điệu xuyên tạc, thực tiễn cho thấy báo chí Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Hàng trăm cơ quan báo chí với hàng nghìn ấn phẩm hoạt động trên nhiều nền tảng, từ báo in, truyền hình đến báo điện tử và mạng xã hội.

Quan trọng hơn, báo chí Việt Nam không chỉ đưa tin một chiều như cách các đối tượng chống phá mô tả. Nhiều vụ việc tiêu cực, tham nhũng, sai phạm đã được chính báo chí trong nước phát hiện và phản ánh, góp phần thúc đẩy minh bạch và cải cách. Nếu không có không gian tác nghiệp đủ rộng, những hoạt động này khó có thể diễn ra.

Bên cạnh đó, quyền tiếp cận thông tin của người dân ngày càng được mở rộng. Các cơ quan nhà nước chủ động cung cấp thông tin, tổ chức họp báo định kỳ, và phản hồi trước các vấn đề dư luận quan tâm. Đây là những yếu tố cốt lõi của một môi trường báo chí lành mạnh.
Nhận diện vai trò của các tổ chức, trang tin “xuyên biên giới”

Những nội dung như trong hình thường xuất phát từ các trang, tổ chức tự xưng là “độc lập”, “phi lợi nhuận” nhưng thực chất có xu hướng đưa tin phiến diện về Việt Nam. Các cái tên như “Luật Khoa Tạp chí”, một số tổ chức truyền thông “xuyên biên giới”… thường xuyên sử dụng lại dữ liệu từ các tổ chức như RSF, sau đó “gia công” thêm bằng bình luận mang tính định hướng.

Đặc điểm chung của các nguồn này là:

- Lựa chọn thông tin có chủ đích, ưu tiên các vấn đề tiêu cực.
- Thiếu đối chiếu đa chiều, hiếm khi trích dẫn nguồn chính thống trong nước.
- Sử dụng ngôn ngữ cảm tính, dễ kích thích tâm lý bất mãn.

Thay vì cung cấp cái nhìn toàn diện, họ xây dựng một “bức tranh cắt lát”, nơi những mảnh thông tin rời rạc được ghép lại theo một kịch bản định sẵn. Đây chính là kỹ thuật truyền thông quen thuộc trong các chiến dịch “diễn biến hòa bình” trên không gian mạng.

Tỉnh táo trước “ma trận thông tin”

Luận điệu “Việt Nam đứng hạng bét về tự do báo chí” không phải là một nhận định khoa học khách quan, mà là sản phẩm của cách tiếp cận phiến diện, mang nặng định kiến. Khi bị đặt trong hệ sinh thái thông tin xuyên tạc, nó trở thành công cụ để gây nhiễu loạn nhận thức và làm suy giảm niềm tin xã hội.

Trong bối cảnh đó, điều quan trọng không chỉ là phản bác, mà còn là nâng cao khả năng “đề kháng thông tin” cho mỗi cá nhân. Việc tiếp cận thông tin cần đi kèm với phân tích nguồn, kiểm chứng dữ liệu và hiểu rõ bối cảnh.

Không gian mạng giống như một dòng sông lớn, nơi có cả nước trong và dòng xoáy. Người tỉnh táo sẽ biết cách chọn luồng nước để đi, còn người thiếu cảnh giác rất dễ bị cuốn theo những dòng chảy được dẫn dắt sẵn. Khi mỗi người trở thành một “bộ lọc thông minh”, những luận điệu sai lệch sẽ dần mất đi sức lan tỏa.

Kim Tuấn - Phòng An ninh nội địa