“Tư pháp người chưa thành niên” là các quy phạm pháp luật điều chỉnh việc xử lý người chưa thành niên phạm tội, đồng thời bảo vệ họ khi là nạn nhân, người làm chứng hoặc tham gia tố tụng trong vụ án hình sự. Quy định quốc tế về tư pháp người chưa thành niên như Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em năm 1989 và các bộ Quy tắc, Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc (Quy tắc Bắc Kinh 1985...) trong lĩnh vực này. Các văn kiện quốc tế đều nhấn mạnh nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em; việc tước tự do chỉ là biện pháp cuối cùng, thời gian ngắn nhất; khuyến khích mạnh mẽ các biện pháp thay thế và thủ tục tư pháp thân thiện với trẻ em, đặc biệt là cơ chế xử lý chuyển hướng. Là một thành viên của Công ước Quyền trẻ em, Việt Nam luôn cam kết nội luật hóa các chuẩn mực này. Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 là bước tiến quan trọng nhằm cụ thể hóa các chuẩn mực nói trên vào pháp luật quốc gia, tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho lĩnh vực tư pháp người chưa thành niên.
Trước khi Luật này ban hành, các quy định liên quan chủ yếu nằm rải rác trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Luật Trẻ em 2016 ... Các văn bản này đã có bước tiến đáng kể như quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội, một số thủ tục tố tụng riêng cho người dưới 18 tuổi, cùng chế độ giam giữ, cải tạo riêng cho người chưa thành niên. Tuy nhiên, do thiếu một luật chuyên biệt, các quy định vẫn phân tán, gây khó khăn cho việc áp dụng đồng bộ. Cơ chế xử lý chuyển hướng chưa được đầy đủ, khiến nhiều người chưa thành niên vẫn phải qua quy trình tố tụng truyền thống dù đủ điều kiện áp dụng biện pháp thay thế; cơ chế phối hợp liên ngành, không đồng bộ thống nhất. Các thủ tục tố tụng thân thiện thực hiện chưa toàn diện, thiếu cơ sở pháp lý đồng bộ và nguồn lực bảo đảm. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp thiết ban hành đạo luật riêng về tư pháp người chưa thành niên nhằm thể chế hóa toàn diện đường lối cải cách tư pháp và đáp ứng yêu cầu nội luật hóa cam kết quốc tế về quyền trẻ em.
Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 30/11/2024, có hiệu lực từ 01/01/2026. Luật là nền tảng pháp lý cho một mô hình tư pháp người chưa thành niên nhân văn, thân thiện, lấy quyền trẻ em và tư pháp phục hồi làm định hướng chủ đạo. Lần đầu tiên, một đạo luật quy định toàn diện, hệ thống về nguyên tắc, biện pháp xử lý, thủ tục tố tụng, thi hành án và tái hòa nhập đối với người chưa thành niên trong tư pháp hình sự; đồng thời thiết lập cơ chế bảo vệ, hỗ trợ người chưa thành niên là bị hại, nhân chứng, người tham gia tố tụng. cải cách tư pháp, gắn kết chặt chẽ với các luật về hình sự, tố tụng, thi hành án, trẻ em, trợ giúp pháp lý và tổ chức cơ quan tư pháp. Luật này nhằm mục tiêu bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, đồng thời đề cao tính giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên.
.png)
Một số điều cần biết về Luật Tư pháp người chưa thành niên
Luật Tư pháp người chưa thành niên gồm 05 phần, 10 chương và 179 điều, với các nội dung cơ bản như sau:
- Thứ nhất, về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và nguyên tắc cơ bản. Luật quy định các nguyên tắc, trình tự, thủ tục, biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên là người bị buộc tội; các biện pháp bảo vệ, hỗ trợ người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng; và quy định về tổ chức của các cơ quan, tổ chức liên quan trong công tác tư pháp người chưa thành niên. Đối tượng áp dụng tập trung vào người dưới 18 tuổi trong lĩnh vực hình sự, tố tụng hình sự, đồng thời bao gồm các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan (kể cả chủ thể mới là “người làm công tác xã hội”). Luật đề ra những nguyên tắc nhân văn, tiến bộ, tiếp cận quyền trẻ em, như: Bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên; chú trọng giáo dục, hỗ trợ, phục hồi, chỉ áp dụng tước tự do như giải pháp sau cùng; tôn trọng nhân phẩm, danh dự, đời sống riêng tư, hạn chế tối đa công khai thông tin gây kỳ thị; bảo đảm sự tham gia phù hợp của người chưa thành niên; và tăng cường phối hợp liên ngành, gắn kết gia đình, nhà trường, xã hội.
- Thứ hai, về xử lý chuyển hướng.
Luật đưa ra 12 biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội, tiêu biểu như khiển trách; xin lỗi, bồi thường cho bị hại; quản lý, giáo dục tại gia đình hoặc cộng đồng; hạn chế đi lại, tiếp xúc; tham gia chương trình học tập hoặc tư vấn; lao động phục vụ cộng đồng; đưa vào trường giáo dưỡng, v.v. Các biện pháp này thể hiện rõ tinh thần tư pháp phục hồi: Thay vì truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt, cơ quan tố tụng có thể áp dụng các biện pháp giáo dục, hỗ trợ, hòa giải, bồi thường, giúp người chưa thành niên nhận thức sai phạm, khắc phục hậu quả và tái hòa nhập cộng đồng mà không phải chịu “vết tích” hình sự nặng nề. Hệ thống biện pháp chuyển hướng kết hợp các yếu tố hành chính, xã hội, tư pháp, cho thấy linh hoạt khi áp dụng tùy nhân thân, hoàn cảnh, mức độ hành vi. Để bảo đảm hiệu quả, cần hướng dẫn chi tiết về điều kiện, trình tự, thẩm quyền áp dụng, phương thức giám sát, đánh giá kết quả, cùng sự tham gia tích cực của gia đình, nhà trường, cộng đồng.
- Thứ ba, về biện pháp ngăn chặn và cưỡng chế.
Luật quy định các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế áp dụng đối với người chưa thành niên, cơ bản kế thừa Bộ luật Tố tụng Hình sự nhưng được điều chỉnh nhân văn hơn. Nguyên tắc quan trọng là chỉ áp dụng biện pháp hạn chế quyền, đặc biệt tạm giữ, tạm giam khi thật cần thiết; ưu tiên biện pháp ít xâm hại hơn (bảo lĩnh, đặt tiền bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú, giám sát điện tử, giám sát giáo dục tại cộng đồng). Nếu buộc phải tạm giữ, tạm giam, phải giam giữ tách biệt người thành niên, điều kiện phù hợp lứa tuổi, đồng thời bảo đảm quyền học tập, liên hệ gia đình và trợ giúp pháp lý của người chưa thành niên bị giam giữ. Quy định minh bạch và yêu cầu cá thể hóa khi áp dụng góp phần hạn chế lạm dụng biện pháp tước tự do, đồng thời đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm.
- Thứ tư, về người làm công tác xã hội và Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên.
Lần đầu tiên, Luật ghi nhận vai trò “người làm công tác xã hội” trong tư pháp người chưa thành niên, với các quy định về tiêu chuẩn, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ chế để lực lượng này tham gia các giai đoạn tố tụng, nhất là khi áp dụng biện pháp chuyển hướng, đánh giá nhu cầu hỗ trợ, xây dựng kế hoạch can thiệp và hỗ trợ tái hòa nhập. Đồng thời, Luật thiết lập Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên để điều phối liên ngành ở tầm vĩ mô. Theo Nghị định số 294/2025/NĐ-CP ngày 15/11/2025 quy định về Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên, Hội đồng là cơ quan tư vấn giúp Chính phủ, Thủ tướng chỉ đạo, điều phối, giám sát công tác này trên phạm vi toàn quốc, với Bộ Công an làm cơ quan thường trực.
- Thứ năm, về thủ tục tố tụng thân thiện.
Luật thiết lập thủ tục tố tụng riêng đối với người chưa thành niên (cả khi họ là người bị buộc tội, bị tạm giữ, tạm giam... và khi họ là bị hại, người làm chứng). Thủ tục này mang tính thân thiện: Rút ngắn thời hạn điều tra, truy tố, xét xử (thường không quá một nửa thời hạn áp dụng đối với vụ án người thành niên); tách phần vụ án của người chưa thành niên để giải quyết riêng nếu có đồng phạm là người thành niên; bố trí phòng hỏi cung, phòng xử án thân thiện (không gian phù hợp tâm lý lứa tuổi, hạn chế tối đa việc dùng còng tay, áo phạm nhân; có người đại diện, luật sư, chuyên gia tâm lý, nhân viên xã hội tham gia); và bảo đảm đầy đủ quyền của người chưa thành niên (được thông tin, trợ giúp pháp lý, bày tỏ ý kiến, bảo vệ đời tư, học tập, chăm sóc sức khỏe, đối xử nhân đạo). Qua đó, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên được thiết kế thân thiện, lấy trẻ em làm trung tâm, khác biệt rõ rệt so với tố tụng hình sự thông thường.
- Thứ sáu, về hình phạt, thi hành án và tái hòa nhập.
Luật chủ trương hạn chế tối đa hình phạt tù đối với người chưa thành niên. Người chưa thành niên phạm tội có thể bị áp dụng cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù có thời hạn; không áp dụng tù chung thân và tử hình; mức tối đa hình phạt tù giảm đáng kể so với người thành niên (ví dụ: không quá 9 năm tù với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, 15 năm với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi). Về thi hành án, Luật quy định giam giữ người chưa thành niên trong môi trường riêng biệt (trại giam riêng, phân trại hoặc khu giam riêng trong trại giam) với các khu chức năng học văn hóa, học nghề, sinh hoạt thể thao, tư vấn tâm lý, liên hệ gia đình... nhằm giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập thay vì chỉ giam giữ, trừng trị. Ngoài ra, Luật yêu cầu lập kế hoạch tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên chấp hành xong án phạt tù hoặc biện pháp chuyển hướng, huy động vai trò của gia đình, chính quyền cơ sở, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và dịch vụ hỗ trợ.
Để luật tư pháp người chưa thành niên được thực hiện có hiệu quả, phải đẩy mạnh truyền thông, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên. Nhận thức xã hội về tư pháp người chưa thành niên có ảnh hưởng rất lớn đến tính khả thi của Luật. Nếu cộng đồng, gia đình, nhà trường vẫn nhìn nhận trẻ em vi phạm pháp luật chủ yếu dưới góc độ “tội phạm”, dễ kỳ thị, xa lánh, thì các cơ chế xử lý chuyển hướng, phục hồi khó phát huy tác dụng. Vì vậy, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến Luật này tới cán bộ, công chức và nhân dân; đưa nội dung cơ bản của Luật vào trường học, sinh hoạt Đoàn- Đội, câu lạc bộ trẻ em. Đồng thời phát huy vai trò của hệ thống trợ giúp pháp lý nhà nước và các tổ chức nghề nghiệp (đoàn luật sư, hội luật gia...) trong việc tư vấn, hỗ trợ pháp lý miễn phí cho người chưa thành niên và gia đình.
Tuyên Tam - Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra