Những điểm mới đáng chú ý trong dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được xây dựng theo hướng sửa đổi toàn diện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự số 99/2015/QH13, gồm 09 chương, 55 điều, giảm 18 điều so với Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021). Trong đó, bỏ 01 chương (Chương IV), 12 điều; gộp 06 điều thành 02 điều; giữ nguyên 11 điều; bổ sung 01 điều; sửa đổi, bổ sung 41 điều, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức mới của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, các bộ, ngành và chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn tổ chức và hoạt động điều tra hình sự.
Trong thời gian dự thảo Luật tiếp tục được hoàn thiện, việc tuyên truyền, phổ biến những nội dung mới có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao nhận thức, tạo sự thống nhất trong tổ chức thực hiện và sự đồng thuận của cán bộ, chiến sĩ, các cơ quan, tổ chức và Nhân dân. Lực lượng Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đang tích cực nghiên cứu, quán triệt các điểm mới trong dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), qua đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
 

Bộ trưởng Lương Tam Quang trình Quốc hội Tờ trình tóm tắt về định hướng, chính sách của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)
 

Một số nội dung mới đáng chú ý của dự thảo gồm:

1. Điều chỉnh hệ thống Cơ quan điều tra
Theo dự thảo, hệ thống Cơ quan điều tra gồm Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân; không tiếp tục quy định Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong hệ thống Cơ quan điều tra, gồm Cơ quan điều tra thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Cơ quan điều tra thuộc Viện kiểm sát quân sự Trung ương.
Theo định hướng của cơ quan soạn thảo, thẩm quyền điều tra các vụ án trước đây thuộc các cơ quan này sẽ được phân định lại cho Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân và Quân đội nhân dân theo thẩm quyền. Đồng thời, dự thảo giao Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an tiến hành điều tra tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp và tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp khi người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án hoặc người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp, nếu thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân.
Việc điều chỉnh này gắn với yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong hoạt động tố tụng hình sự, bảo đảm sự phân định rõ hơn giữa chức năng điều tra, thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đây là vấn đề có ý nghĩa không chỉ về tổ chức bộ máy mà còn liên quan trực tiếp đến yêu cầu bảo đảm tính khách quan, minh bạch và hiệu quả trong hoạt động tố tụng hình sự.
Dự thảo cũng đề xuất sửa đổi, bãi bỏ một số quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Quy định này nhằm tạo cơ chế điều tra phù hợp đối với những hành vi phạm tội xảy ra trong chính các cơ quan thực thi quyền lực tư pháp, qua đó góp phần tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật.

2. Hoàn thiện nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự
Dự thảo tiếp tục khẳng định nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, đồng thời bổ sung, làm rõ yêu cầu tổ chức hoạt động điều tra theo hướng:
- Bảo đảm sự chỉ đạo, chỉ huy tập trung, thống nhất, hiệu lực, hiệu quả;
- Phân công, phân cấp rành mạch, chuyên sâu, tránh chồng chéo và được kiểm soát chặt chẽ;
- Điều tra kịp thời, nhanh chóng, chính xác, khách quan, toàn diện, đầy đủ;
- Không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội;
- Cơ quan điều tra cấp dưới chịu sự hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ của Cơ quan điều tra cấp trên;
- Mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm trước cấp trên và trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình.
Dự thảo cũng khẳng định chỉ cơ quan và người có thẩm quyền được Luật quy định mới được tiến hành hoạt động điều tra hình sự. Đây là cơ sở quan trọng để kiểm soát quyền lực, phòng ngừa lạm quyền và bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.

3. Hoàn thiện nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra
Điều 6 dự thảo quy định Cơ quan điều tra có nhiệm vụ:
- Tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố;
- Tiếp nhận hồ sơ vụ án do cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển giao;
- Tiến hành điều tra các tội phạm, áp dụng các biện pháp do luật định để phát hiện, xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội; lập hồ sơ, đề nghị truy tố;
- Phát hiện nguyên nhân, điều kiện phạm tội và yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp khắc phục, phòng ngừa.
Quy định này tiếp tục khẳng định hoạt động của Cơ quan điều tra không chỉ dừng lại ở việc xử lý người phạm tội mà còn có trách nhiệm kiến nghị loại trừ nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm.

4. Đổi mới nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra
Một điểm mới đáng chú ý khác là dự thảo chú trọng xây dựng cơ chế phân công, điều chuyển thẩm quyền điều tra phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Theo hướng đề xuất, Bộ trưởng Bộ Công an có thẩm quyền quyết định việc phân công, điều chuyển thẩm quyền điều tra giữa các Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân; Bộ trưởng Bộ Quốc phòng thực hiện thẩm quyền tương ứng đối với các Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.
Dự thảo cũng bổ sung quy định giải quyết trường hợp một vụ án có nhiều hành vi phạm tội thuộc thẩm quyền của các Cơ quan điều tra khác nhau. Nếu việc tách hành vi để điều tra theo thẩm quyền làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, bản chất vụ án và mối liên hệ giữa các hành vi phạm tội thì Cơ quan điều tra đang thụ lý có thể điều tra toàn bộ vụ án theo quy định. Đối với tội phạm được thực hiện tại nhiều địa bàn khác nhau hoặc trên không gian mạng, Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm và đang điều tra vụ án có thẩm quyền điều tra toàn bộ hành vi phạm tội.
Quy định này góp phần hạn chế việc chia tách vụ án hoặc chuyển hồ sơ nhiều lần; bảo đảm quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ được thực hiện liên tục, toàn diện; tạo điều kiện để chủ động điều phối lực lượng, chuyên môn và nguồn lực điều tra trong những trường hợp vụ án phức tạp, liên địa bàn hoặc khi một Cơ quan điều tra cần được tăng cường nguồn lực.
Qua đó, tính tập trung, thống nhất trong chỉ đạo điều tra được kết hợp với sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện, đáp ứng tốt hơn yêu cầu phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, đặc biệt đối với tội phạm công nghệ cao, tội phạm liên tỉnh và tội phạm có tổ chức.

5. Tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân theo hai cấp
Điểm mới quan trọng của dự thảo là hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân theo hai cấp, phù hợp với chủ trương không tổ chức Công an cấp huyện.
Theo Điều 4 dự thảo, Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân gồm:
- Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh, thành phố;
- Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.
So với Luật hiện hành, dự thảo không còn quy định Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện. Bộ trưởng Bộ Công an được giao quy định tổ chức bộ máy của các Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân căn cứ cơ cấu tổ chức của Bộ Công an.
Đối với Quân đội nhân dân, dự thảo tiếp tục quy định Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng, Cơ quan An ninh điều tra quân khu và tương đương; Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng, Cơ quan điều tra hình sự quân khu và tương đương, Cơ quan điều tra hình sự khu vực.

6. Phân định rõ thẩm quyền giữa Cơ quan điều tra Bộ Công an và Công an cấp tỉnh
Dự thảo quy định Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an trực tiếp điều tra những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố hoặc liên quan đến nhiều quốc gia nếu xét thấy cần thiết. Các cơ quan này còn có thẩm quyền điều tra vụ án đặc biệt nghiêm trọng thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hủy để điều tra lại.
Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh điều tra các tội phạm thuộc phạm vi được dự thảo và Bộ luật Hình sự xác định, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền của Cơ quan An ninh điều tra và Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an.
Theo đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh giữ vai trò trung tâm trong hệ thống điều tra hình sự ở địa phương, bảo đảm phù hợp với sự thay đổi về tổ chức và thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân. Việc tập trung thẩm quyền điều tra tại cấp tỉnh tạo điều kiện nâng cao tính chuyên sâu, thống nhất trong chỉ đạo nghiệp vụ, đồng thời tăng cường khả năng điều phối Điều tra viên, cán bộ điều tra và các nguồn lực phục vụ điều tra giữa các địa bàn.
Đây cũng là cơ sở để khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực điều tra, nhất là đối với những vụ án phức tạp, liên địa bàn hoặc có tính chất nghiêm trọng.

7. Tăng cường vai trò của Công an cấp xã
Trong mô hình tổ chức mới, Công an cấp xã là lực lượng trực tiếp bám địa bàn, gần dân, sát dân và thường xuyên tiếp nhận những thông tin đầu tiên liên quan đến an ninh, trật tự và tội phạm. Việc luật hóa đầy đủ nhiệm vụ, quyền hạn của Công an cấp xã trong lĩnh vực này sẽ góp phần khắc phục những khoảng trống pháp lý phát sinh trong thực tiễn.
Điều 34 dự thảo tiếp tục quy định Công an xã, phường, đặc khu có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm; lập biên bản tiếp nhận; tiến hành kiểm tra, xác minh sơ bộ và chuyển ngay tố giác, tin báo cùng tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Khi phát hiện, bắt giữ hoặc tiếp nhận người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, Công an cấp xã có trách nhiệm thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản tài liệu, đồ vật; lập biên bản bắt người; lấy lời khai ban đầu; bảo vệ hiện trường và giải ngay người bị bắt đến cơ quan Công an cấp trên trực tiếp hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Nội dung này góp phần hình thành cơ chế xử lý thông tin về tội phạm theo hướng “từ cơ sở - kịp thời - đúng thẩm quyền - thống nhất trong chỉ đạo”, phát huy tốt hơn vai trò của lực lượng Công an cơ sở trong công tác phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh chống tội phạm, xử lý nhanh vụ việc ngay từ địa bàn.
Tuy nhiên, phạm vi ủy quyền, phân công và thẩm quyền cụ thể đang tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong quá trình lấy ý kiến dự thảo.

8. Phát huy vai trò của Điều tra viên được bố trí tại cơ sở
Dự thảo đặt ra cơ chế để Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã, khi được phân công, có thể thực hiện một số thẩm quyền điều tra theo quy định của pháp luật.
Đây là giải pháp nhằm bảo đảm tính liên tục của hoạt động điều tra trong điều kiện tổ chức Cơ quan điều tra thay đổi. Điểm cần nhấn mạnh là việc bố trí Điều tra viên tại Công an cấp xã không đồng nghĩa với việc hình thành một Cơ quan điều tra độc lập ở cấp xã.
Hoạt động của Điều tra viên vẫn được đặt trong cơ chế chỉ đạo, phân công, kiểm tra, giám sát thống nhất của Cơ quan điều tra có thẩm quyền, nhất là Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.
Như vậy, dự thảo hướng đến sự kết hợp giữa tập trung về tổ chức và phân bố linh hoạt về lực lượng, bảo đảm hoạt động điều tra có thể được triển khai nhanh chóng, hiệu quả ngay tại địa bàn cơ sở.

9. Hoàn thiện tiêu chuẩn, nhiệm kỳ và chế độ đối với Điều tra viên
Dự thảo tiếp tục quy định ba ngạch Điều tra viên gồm sơ cấp, trung cấp và cao cấp; đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn chung, năng lực chuyên môn và khả năng hướng dẫn nghiệp vụ của từng ngạch.
Điều tra viên được bổ nhiệm lần đầu có nhiệm kỳ 05 năm; trường hợp bổ nhiệm lại hoặc nâng ngạch thì nhiệm kỳ là 10 năm.
Dự thảo cũng quy định cơ chế bổ nhiệm đặc biệt đối với người có đủ năng lực điều tra, tổ chức, chỉ đạo hoạt động điều tra, trong đó có Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã, nhằm đáp ứng yêu cầu bố trí Điều tra viên tại cơ sở.

10. Quy định rõ quan hệ giữa lực lượng điều tra và lực lượng trinh sát
Dự thảo bổ sung một điều riêng về quan hệ giữa lực lượng điều tra và lực lượng trinh sát. Đây được xác định là quan hệ gắn kết, phối hợp, hỗ trợ trong phát hiện, ngăn chặn, điều tra, xử lý và phòng ngừa tội phạm.
Theo đó:
- Lực lượng trinh sát có trách nhiệm áp dụng biện pháp nghiệp vụ để phát hiện hành vi vi phạm pháp luật, thu thập và cung cấp thông tin, hỗ trợ điều tra, truy bắt người phạm tội, phát hiện sơ hở trong quản lý nhà nước;
- Lực lượng điều tra có trách nhiệm cung cấp thông tin về tội phạm và người phạm tội; phối hợp đánh giá phương thức, thủ đoạn, nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm để phục vụ công tác phòng ngừa.
Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả kết hợp giữa hoạt động trinh sát và hoạt động tố tụng, đồng thời yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước đối với các biện pháp phối hợp.

11. Cập nhật các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
Dự thảo điều chỉnh tên gọi và cơ cấu của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra để phù hợp với tổ chức mới của các bộ, ngành.
Trong đó có các cơ quan như: Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Chi cục Kiểm tra sau thông quan, Chi cục Hải quan khu vực, Hải quan cửa khẩu; Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Chi cục Kiểm lâm vùng, Chi cục Kiểm lâm cấp tỉnh, Hạt Kiểm lâm; Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Chi cục Kiểm ngư vùng.
Đối với Công an nhân dân, dự thảo cập nhật các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm một số đơn vị thuộc lực lượng an ninh, quản lý xuất nhập cảnh, cảnh sát giao thông, phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, phòng, chống tội phạm về môi trường và trại giam.
Việc cập nhật này giúp khắc phục những khoảng trống phát sinh sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy, bảo đảm hoạt động phát hiện, khởi tố và chuyển giao vụ án được thực hiện liên tục, đúng thẩm quyền.

12. Hoàn thiện thẩm quyền của các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra
Dự thảo tiếp tục rà soát hệ thống các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, đồng thời làm rõ hơn nhiệm vụ, quyền hạn và phạm vi hoạt động của các cơ quan này.
Một số nội dung liên quan đến tiếp nhận, kiểm tra, xác minh thông tin về tội phạm; khởi tố vụ án trong trường hợp luật định; lấy lời khai; khám nghiệm hiện trường; trưng cầu giám định; yêu cầu định giá tài sản; khám xét, thu giữ, tạm giữ, bảo quản tài liệu, đồ vật và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền được tiếp tục hoàn thiện.
Đáng chú ý, dự thảo bổ sung, làm rõ hơn một số thẩm quyền như trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản, tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc xử lý các vụ việc thuộc phạm vi được giao tiến hành một số hoạt động điều tra.

13. Siết chặt kiểm soát quyền lực và những hành vi bị nghiêm cấm
Dự thảo bổ sung, làm rõ nhiều hành vi bị nghiêm cấm như: làm sai lệch hồ sơ; truy cứu trách nhiệm hình sự người không có hành vi phạm tội; bỏ lọt người phạm tội; ra quyết định trái pháp luật; bức cung, dùng nhục hình, tra tấn; làm lộ bí mật điều tra; can thiệp trái pháp luật vào hoạt động điều tra; cản trở quyền bào chữa, trợ giúp pháp lý, khiếu nại, tố cáo và yêu cầu bồi thường.
Điều tra viên không được tư vấn cho người tham gia tố tụng làm sai lệch việc giải quyết vụ án; không được lợi dụng ảnh hưởng để can thiệp; tự ý đưa hồ sơ ra khỏi cơ quan hoặc tiếp người tham gia tố tụng ngoài địa điểm quy định.
Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng, Điều tra viên và cán bộ điều tra phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình. Viện kiểm sát thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật; các cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên thực hiện giám sát theo quy định.

Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động điều tra hình sự
Các nội dung được đề xuất sửa đổi, bổ sung tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng như tổ chức Cơ quan điều tra theo mô hình mới, phân định thẩm quyền điều tra, tăng cường vai trò của Công an cấp xã, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các lực lượng, nâng cao trách nhiệm của Điều tra viên và tăng cường kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra.
Qua đó, góp phần bảo đảm hoạt động điều tra được tiến hành kịp thời, khách quan, toàn diện, đúng pháp luật; không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) thể hiện bước tiếp tục hoàn thiện quan trọng về cơ sở pháp lý đối với tổ chức và hoạt động điều tra hình sự, đáp ứng yêu cầu đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy Công an nhân dân theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; đồng thời phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Hồng Ngọc - Văn phòng Cơ quan CSĐT