NHỮNG ĐIỂM MỚI ĐÁNG CHÚ Ý CỦA DỰ THẢO BỘ LUẬT HÌNH SỰ (SỬA ĐỔI) LIÊN QUAN ĐẾN TỘI PHẠM SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ CAO

Cùng với những lợi ích to lớn, sự phát triển của công nghệ cũng tạo ra môi trường để các loại tội phạm lợi dụng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xuyên biên giới và khó phát hiện. Tội phạm không chỉ sử dụng máy tính, mạng viễn thông để thực hiện hành vi truyền thống mà còn lợi dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, tiền điện tử, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến để thực hiện hành vi phạm tội.
 
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự, bảo đảm pháp luật theo kịp sự phát triển của công nghệ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để các cơ quan chức năng chủ động phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm các hành vi nguy hiểm cho xã hội.
 
Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026, một trong những nhóm nội dung đáng chú ý là tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông. Dự thảo được định hướng bổ sung các tội danh, hành vi phạm tội mới nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý trước sự xuất hiện của các phương thức, thủ đoạn phạm tội mới trên không gian mạng, một số điểm nổi bật, đáng chú ý là:
 
* Lần đầu đặt vấn đề xử lý hình sự rõ hơn đối với việc lợi dụng trí tuệ nhân tạo để phạm tội: Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi rất lớn trong xã hội. Tuy nhiên, AI cũng có thể bị các đối tượng xấu lợi dụng để tự động hóa, che giấu hoặc nâng cao mức độ tinh vi của hành vi phạm tội. Dự thảo đề xuất xem xét các hành vi lập trình và sử dụng phần mềm trí tuệ nhân tạo để thực hiện tội phạm. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh các đối tượng có thể sử dụng AI để tạo nội dung giả mạo, tự động hóa hoạt động lừa đảo, tạo hình ảnh hoặc giọng nói giả, hỗ trợ tấn công mạng, thu thập và phân tích dữ liệu trái phép hoặc thực hiện các hành vi gian dối trên môi trường mạng.

 
Dự thảo Bộ luật Hình sự đã đề cập về hành vi “Sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo hoặc phương tiện công nghệ khác để giả mạo giọng nói, hình ảnh, sinh trắc học, thông tin xác thực của các tổ chức, cá nhân” tại Điều 290: Tội sử dụng công nghệ thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.
 

 
* Mở rộng phạm vi bảo vệ đối với dữ liệu cá nhân: Dữ liệu trong nền kinh tế số ngày càng trở thành một loại tài sản có giá trị. Thông tin về danh tính, tài khoản, tài chính, sức khỏe, vị trí, hành vi tiêu dùng và các dữ liệu khác có thể bị thu thập, mua bán, trao đổi hoặc khai thác trái phép để phục vụ nhiều loại tội phạm.
 
Dự thảo Bộ luật Hình sự đề xuất nghiên cứu xử lý đối với hành vi thu thập, sử dụng, khai thác, chuyển nhượng, xử lý dữ liệu của cơ quan, tổ chức, cá nhân trái quy định của pháp luật. Cụ thể, đã đề xuất bổ sung “Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân”, điều này góp phần nâng cao yêu cầu bảo vệ dữ liệu trong xã hội số, đồng thời cảnh báo mỗi cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức phải có trách nhiệm trong việc quản lý, bảo vệ và sử dụng dữ liệu. Đối với người dân, cần đặc biệt cảnh giác với việc cung cấp căn cước, tài khoản ngân hàng, mã OTP, mật khẩu, hình ảnh giấy tờ tùy thân và các thông tin cá nhân cho người khác hoặc các website, ứng dụng không rõ nguồn gốc.
 

 
* Đề xuất xử lý hành vi liên quan đến mạng xã hội: Mạng xã hội hiện nay không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh tế, thương mại và đời sống xã hội. Dự thảo đề xuất nghiên cứu xử lý một số hành vi liên quan đến mạng xã hội như: “Sản xuất, buôn bán, nhập khẩu, tàng trữ hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý, gồm cả trên môi trường mạng, mạng xã hội hoặc sàn thương mại điện tử”; “Thiết lập, sử dụng website, tên miền, tài khoản mạng xã hội hoặc các phương tiện điện tử khác gây nhầm lẫn với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý được bảo hộ để quảng cáo, kinh doanh hàng hóa vi phạm nhằm thu lợi bất chính”.
 

 
*Bổ sung các hành vi liên quan đến tài khoản giao dịch tài sản số, tài khoản định danh điện tử: Một điểm mới rất đáng chú ý là Dự thảo đề cập đến các hành vi trái phép liên quan đến tài sản số. Đây là lĩnh vực phát triển rất nhanh và thường xuyên xuất hiện phương thức, thủ đoạn phạm tội mới. Các đối tượng có thể lợi dụng tài sản số để tổ chức huy động vốn trái phép, lừa đảo đầu tư, che giấu nguồn tiền, chuyển dịch tài sản có nguồn gốc phạm tội hoặc thực hiện các hoạt động bất hợp pháp khác. Việc nghiên cứu bổ sung quy định hình sự không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động liên quan đến tài sản số đều bị coi là tội phạm. Chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của tội phạm theo quy định pháp luật mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là điểm người dân cần đặc biệt lưu ý để tránh hiểu sai hoặc lan truyền thông tin không chính xác. Cụ thể Dự thảo bổ sung hành vi “Thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, tặng cho, cho mượn, cho thuê, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng , tài khoản thanh toán, tài khoản chứng khoán, tài khoản giao dịch tài sản số, tài khoản định danh điện tử hoặc tài khoản số khác”.
 

 
Điểm nổi bật xuyên suốt quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự là yêu cầu hoàn thiện pháp luật phù hợp với thực tiễn. Theo Bộ Tư pháp, Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) gồm 3 phần, 25 chương, 416 điều; so với Bộ luật Hình sự năm 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung, dự thảo bỏ 7 điều, bổ sung 14 điều mới, sửa đổi, bổ sung 291 điều và giữ nguyên 111 điều. Trong đó, nhóm tội phạm công nghệ thông tin, mạng viễn thông là một trong những nhóm được quan tâm sửa đổi, bổ sung. Điều này cho thấy pháp luật hình sự đang được xây dựng theo hướng chủ động nhận diện nguy cơ, bịt khoảng trống pháp lý và nâng cao hiệu quả phòng ngừa, thay vì chỉ xử lý những phương thức phạm tội đã xuất hiện từ trước.
 
Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, phòng, chống tội phạm mạng không chỉ là trách nhiệm của lực lượng chuyên trách mà cần sự tham gia của toàn xã hội. Mỗi người dân cần:
 
Một là, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật khi sử dụng Internet, mạng xã hội, các nền tảng số và dịch vụ trực tuyến.
 
Hai là, không cung cấp tùy tiện thông tin cá nhân, thông tin tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã xác thực hoặc hình ảnh giấy tờ tùy thân cho người không có thẩm quyền.
 
Ba là, không tham gia các hoạt động đầu tư, giao dịch tài sản số, tiền điện tử hoặc các sàn giao dịch trực tuyến có dấu hiệu bất thường, thiếu minh bạch.
 
Bốn là, không tạo lập, sử dụng hoặc phát tán hình ảnh, video, âm thanh giả mạo bằng AI để lừa đảo, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại cho người khác.
 
Năm là, không sử dụng công cụ công nghệ, phần mềm AI hoặc các phương tiện kỹ thuật để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.
 
Sáu là, không tiếp tay cho tội phạm bằng việc mua bán, cho thuê tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng, tài khoản game, tài khoản giao dịch hoặc cung cấp dữ liệu cá nhân trái phép.
 
Bảy là, khi phát hiện dấu hiệu tội phạm trên không gian mạng, cần kịp thời lưu giữ chứng cứ điện tử và thông báo cho cơ quan Công an có thẩm quyền để được tiếp nhận, xác minh, xử lý theo quy định.

CTV - Phòng ANM&PCTPSDCNC