Sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự - yêu cầu tất yếu từ thực tiễn
Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 26/11/2015, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018. Qua hơn 8 năm triển khai, các quy định của Luật đã từng bước tạo lập cơ sở pháp lý tương đối đồng bộ cho tổ chức, hoạt động của Cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra và xử lý vụ án hình sự; đồng thời phục vụ yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Tuy nhiên, cùng với quá trình đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và lực lượng Công an nhân dân, nhiều yêu cầu mới đã đặt ra đối với pháp luật về tổ chức Cơ quan điều tra. Đáng chú ý, mô hình tổ chức Công an địa phương được điều chỉnh theo hướng 2 cấp, gồm Công an cấp tỉnh và Công an cấp xã, không tổ chức Công an cấp huyện. Theo đó, hệ thống Cơ quan Cảnh sát điều tra trong Công an nhân dân cũng được tổ chức lại theo hướng gồm Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.
Sự thay đổi về mô hình tổ chức kéo theo yêu cầu phải rà soát toàn diện các quy định liên quan đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, thẩm quyền tố tụng, cơ chế chỉ đạo, điều hành và quan hệ phối hợp giữa các chủ thể tiến hành hoạt động điều tra. Thực tiễn áp dụng Luật cũng cho thấy một số quy định không còn hoàn toàn phù hợp với yêu cầu tổ chức bộ máy mới, trong khi một số vấn đề về phân định thẩm quyền điều tra, cơ chế ủy quyền, trách nhiệm của Điều tra viên và cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra cần tiếp tục được hoàn thiện.
Trong bối cảnh đó, sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự không chỉ là yêu cầu về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn là đòi hỏi khách quan nhằm bảo đảm sự tương thích giữa pháp luật về tổ chức Cơ quan điều tra với Bộ luật Tố tụng hình sự và các quy định pháp luật có liên quan; đồng thời tạo hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý tội phạm trong tình hình mới.
Tổ chức bộ máy tinh gọn, phân công hợp lý, nâng cao hiệu lực hoạt động
Một trong những định hướng trọng tâm của việc sửa đổi Luật là thể chế hóa chủ trương tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh, gọn, mạnh, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Đối với lĩnh vực điều tra hình sự, yêu cầu này cần được cụ thể hóa thông qua việc xác lập mô hình tổ chức phù hợp, đồng thời bảo đảm không làm gián đoạn hoạt động tố tụng, không ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận, xử lý và giải quyết kịp thời các vụ việc có dấu hiệu tội phạm.
Theo định hướng của dự thảo, hệ thống Cơ quan điều tra bao gồm Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân. Trong Công an nhân dân, cơ cấu được xác định gồm Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Việc giao Bộ trưởng Bộ Công an căn cứ cơ cấu tổ chức của Bộ để quy định cụ thể tổ chức bộ máy các Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân nhằm bảo đảm tính linh hoạt, đồng bộ giữa quy định pháp luật với thực tiễn tổ chức lực lượng.
Đây là sự điều chỉnh có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh không còn tổ chức Công an cấp huyện, qua đó khắc phục khoảng trống về mặt pháp lý trong phân công, phân cấp điều tra; đồng thời tạo cơ sở để tập trung nguồn lực, chuyên môn hóa hoạt động nghiệp vụ và nâng cao năng lực xử lý các vụ án, vụ việc có tính chất phức tạp.
Nâng cao vai trò của Công an cấp xã trong phát hiện, xử lý tội phạm từ cơ sở
Trong mô hình tổ chức mới, Công an cấp xã giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong công tác nắm tình hình, tiếp nhận thông tin, phát hiện dấu hiệu tội phạm và xử lý ban đầu các vụ việc phát sinh trên địa bàn. Do đó, việc hoàn thiện cơ sở pháp lý về nhiệm vụ, quyền hạn của lực lượng này là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm tính liên tục của hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm ngay từ cơ sở.
Theo định hướng của dự thảo, khi Công an xã, phường, đặc khu phát hiện hoặc bắt giữ người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, lực lượng này có trách nhiệm thực hiện các biện pháp xử lý ban đầu theo thẩm quyền như thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản tài liệu, đồ vật có liên quan; lập biên bản bắt người; lấy lời khai ban đầu; bảo vệ hiện trường và thực hiện các thủ tục cần thiết khác theo quy định của pháp luật. Sau đó, người bị bắt phải được giải ngay đến cơ quan Công an cấp trên trực tiếp hoặc thông báo kịp thời cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Các hoạt động nêu trên có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo toàn hiện trường, kiểm soát dấu vết, vật chứng và thông tin ban đầu của vụ việc. Đây là những yếu tố có thể quyết định chất lượng của quá trình khám nghiệm, truy xét, xác minh và thu thập chứng cứ ở các giai đoạn tiếp theo.
Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung, hoàn thiện quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp giữ chức vụ Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh ủy quyền. Cơ chế này nhằm bảo đảm sự thông suốt trong thực hiện nhiệm vụ điều tra, đồng thời phù hợp với yêu cầu tổ chức lực lượng sau khi không còn Công an cấp huyện.
Cùng với Cơ quan điều tra, dự thảo tiếp tục xác định các đơn vị thuộc Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Trong đó có các đơn vị thuộc lực lượng an ninh, quản lý xuất nhập cảnh, Cảnh sát giao thông, Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường và hệ thống trại giam. Việc quy định rõ phạm vi nhiệm vụ của từng lực lượng giúp bảo đảm cơ chế tiếp nhận, xác minh và xử lý ban đầu đối với các vụ việc thuộc lĩnh vực chuyên ngành, đồng thời tạo thuận lợi cho quá trình chuyển giao hồ sơ, tài liệu và vật chứng cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Chuẩn hóa đội ngũ Điều tra viên, tăng tính chủ động trong chỉ đạo điều tra
Điều tra viên là chủ thể trực tiếp thực hiện nhiều hoạt động điều tra có ý nghĩa quyết định đối với việc làm rõ bản chất vụ án, xác định người thực hiện hành vi phạm tội và thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Vì vậy, hoàn thiện các quy định về tiêu chuẩn, thẩm quyền và trách nhiệm của Điều tra viên là một nội dung quan trọng trong quá trình sửa đổi Luật.
Dự thảo tiếp tục xác định Điều tra viên là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để thực hiện nhiệm vụ điều tra hình sự, gồm ba ngạch: Điều tra viên sơ cấp, Điều tra viên trung cấp và Điều tra viên cao cấp. Hệ thống tiêu chuẩn đối với Điều tra viên được xây dựng trên các yêu cầu về phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp, trình độ chuyên môn, kiến thức pháp luật, nghiệp vụ điều tra, kinh nghiệm công tác và sức khỏe phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ.
Đáng chú ý, các quy định về thẩm quyền của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra được rà soát theo hướng tăng cường tính chủ động trong lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức và kiểm tra hoạt động điều tra. Việc điều chỉnh này có ý nghĩa đặc biệt trong điều kiện mô hình Cơ quan điều tra được tổ chức theo hướng tập trung hơn, đòi hỏi cơ chế phân công, phân cấp nội bộ phải rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm và gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát.
Cùng với đó, việc rà soát tiêu chuẩn, nhiệm vụ và phạm vi thẩm quyền của từng ngạch Điều tra viên sẽ góp phần sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực điều tra, nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động nghiệp vụ. Qua đó, hạn chế tình trạng chồng lấn về trách nhiệm, bảo đảm mỗi vụ án, vụ việc đều có chủ thể chịu trách nhiệm rõ ràng trong tổ chức xác minh, thu thập chứng cứ, áp dụng biện pháp điều tra và đề xuất xử lý theo quy định.
Bảo đảm yêu cầu cải cách tư pháp, bảo vệ quyền con người và quyền công dân
Hoàn thiện pháp luật về tổ chức Cơ quan điều tra không chỉ nhằm thích ứng với sự thay đổi về cơ cấu tổ chức lực lượng mà còn là một bộ phận quan trọng trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hoạt động điều tra hình sự là lĩnh vực trực tiếp tác động đến quyền con người, quyền công dân, do đó việc tổ chức và thực hiện quyền lực điều tra phải luôn đặt trong khuôn khổ pháp luật, chịu sự kiểm soát và giám sát theo quy định.
Dự án Luật được xây dựng trên cơ sở tiếp tục cụ thể hóa các nguyên tắc hiến định về bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời kế thừa những quy định còn phù hợp, sửa đổi các nội dung không còn đáp ứng yêu cầu thực tiễn và bảo đảm tính thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự cùng các văn bản pháp luật có liên quan.
Trong hoạt động điều tra, yêu cầu nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm phải được đặt song song với yêu cầu bảo đảm tính hợp pháp của các biện pháp tố tụng. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm giá trị chứng minh của tài liệu, chứng cứ được thu thập và hạn chế nguy cơ xảy ra oan, sai hoặc bỏ lọt hành vi phạm tội.
Việc củng cố cơ chế chỉ đạo, chỉ huy tập trung, thống nhất, đồng thời phân định rành mạch trách nhiệm và tăng cường kiểm soát hoạt động điều tra sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án hình sự. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm mọi hành vi phạm tội được phát hiện, điều tra và xử lý kịp thời, đúng pháp luật; đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, bị hại, người tham gia tố tụng cũng như các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Tạo hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới
Việc Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến đối với dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động điều tra hình sự. Đây không đơn thuần là việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức mà còn là bước hoàn thiện cơ chế thực thi quyền lực điều tra, bảo đảm sự tương thích giữa mô hình tổ chức lực lượng với yêu cầu thực hiện nhiệm vụ tố tụng hình sự trong thực tiễn.
Trong bối cảnh phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng đa dạng, tội phạm có tổ chức, tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm xuyên địa bàn và tội phạm trên không gian mạng diễn biến phức tạp, Cơ quan điều tra cần có mô hình tổ chức đủ linh hoạt, năng lực chuyên môn và cơ chế phối hợp phù hợp để kịp thời phát hiện, truy xét, thu thập và đánh giá chứng cứ.
Việc hoàn thiện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự vì vậy cần hướng tới ba yêu cầu cơ bản: Tổ chức bộ máy tinh gọn nhưng bảo đảm năng lực thực thi nhiệm vụ; phân định thẩm quyền rõ ràng nhưng tăng cường phối hợp và kiểm soát; nâng cao hiệu quả điều tra nhưng tuyệt đối tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân.
Thực hiện đồng bộ các yêu cầu trên sẽ tạo lập hành lang pháp lý vững chắc cho hoạt động của Cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; nâng cao chất lượng công tác tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra vụ án và xử lý người phạm tội; đồng thời góp phần xây dựng lực lượng Công an nhân dân trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới./.
Đặng Thuý - Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra
Đánh giá bài viết: