Cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, số lượng khu công nghiệp, cụm công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp và cơ sở sản xuất trên cả nước nói chung, tại địa phương nói riêng không ngừng gia tăng cả về số lượng và quy mô. Bên cạnh những nhà máy quy mô lớn được đầu tư đồng bộ, còn có nhiều nhà xưởng sản xuất vừa và nhỏ hoạt động trong các lĩnh vực như dệt may, da giày, chế biến gỗ, nhựa, cao su, bao bì, điện tử, cơ khí, hóa chất, chế biến nông sản, thực phẩm... Đây là những loại hình công trình tập trung khối lượng lớn nguyên liệu, vật liệu, bán thành phẩm và thành phẩm dễ cháy; đồng thời sử dụng nhiều máy móc, thiết bị điện, thiết bị sinh nhiệt, tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ cao, có thể gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản nếu không bảo đảm các điều kiện an toàn phòng cháy, chữa cháy (PCCC).
Thực tiễn công tác chữa cháy cho thấy, các vụ cháy xảy ra tại nhà xưởng sản xuất thường diễn biến nhanh, phức tạp. Nguyên nhân chủ yếu là do nhà xưởng thường có diện tích lớn, không gian thông suốt, tải trọng cháy cao; nhiều công trình sử dụng kết cấu thép chưa được bảo vệ chống cháy nên dễ bị biến dạng, sụp đổ khi chịu tác động của nhiệt độ cao. Khi xảy ra cháy, ngọn lửa có thể lan truyền nhanh theo dây chuyền sản xuất, kho nguyên liệu, băng tải, hệ thống cáp điện. Quá trình cháy của các vật liệu như nhựa, cao su, sơn, dung môi còn sinh ra nhiều khói và khí độc, gây khó khăn cho việc thoát nạn của người lao động cũng như công tác tiếp cận, triển khai chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.
Để chủ động phòng ngừa cháy, nổ, bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe của người lao động và hạn chế thiệt hại về tài sản, QCVN 10:2025/BCA - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trang bị, bố trí phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ cho nhà và công trình đã quy định các yêu cầu về trang bị, thiết kế, lắp đặt phương tiện và hệ thống PCCC đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất. Khác với nhiều loại hình công trình dân dụng, yêu cầu trang bị đối với nhà sản xuất không chỉ căn cứ vào số tầng, diện tích mà còn phụ thuộc rất lớn vào hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà, gian phòng, loại hình và công suất sản xuất.
Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng, nhiều chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và cơ sở sản xuất vẫn còn lúng túng trong việc xác định hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ, xác định công trình thuộc trường hợp nào và cần trang bị những phương tiện gì. Không ít trường hợp chỉ xem xét yêu cầu trang bị đối với toàn bộ nhà mà bỏ qua các gian phòng, khu vực, thiết bị có nguy hiểm cháy cao bên trong như phòng sơn, phòng pha chế dung môi, kho nguyên liệu, hầm cáp, băng tải kín, máy biến áp... Một số cơ sở chưa rà soát, điều chỉnh giải pháp PCCC khi thay đổi dây chuyền công nghệ, nguyên liệu sản xuất, dẫn đến lựa chọn giải pháp chưa phù hợp, phải điều chỉnh trong quá trình thiết kế, thi công hoặc vận hành.
Trên cơ sở các quy định của QCVN 10:2025/BCA và các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan, bài viết giới thiệu một số nội dung cơ bản về nguyên tắc xác định quy mô công trình và hướng dẫn trang bị phương tiện, hệ thống PCCC đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất; đồng thời tổng hợp các yêu cầu cơ bản và một số khuyến nghị nhằm giúp tổ chức, cá nhân thuận lợi hơn trong quá trình nghiên cứu, áp dụng và thực hiện đúng quy định.
1. Xác định đúng quy mô công trình – Bước đầu tiên để lựa chọn phương tiện phòng cháy, chữa cháy phù hợp
Việc trang bị phương tiện, hệ thống PCCC không áp dụng theo một công thức chung cho tất cả các nhà sản xuất mà được xác định trên cơ sở quy mô, tính chất nguy hiểm cháy và đặc điểm cụ thể của từng công trình. Một xưởng may mặc, một nhà máy chế biến gỗ, một xưởng cơ khí gia công kim loại hay một nhà máy sản xuất sơn, dung môi có mức độ nguy hiểm cháy, nổ hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, xác định đúng quy mô và tính chất nguy hiểm cháy của công trình là bước đầu tiên, có ý nghĩa quyết định trong quá trình lựa chọn giải pháp PCCC.
Trước khi xác định công trình phải trang bị những phương tiện hoặc hệ thống PCCC nào, cần thực hiện đầy đủ các nội dung sau:
Thứ nhất, xác định hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà và từng gian phòng sản xuất. Theo quy định tại Điều 1.5.2 QCVN 10:2025/BCA, nhà, công trình và gian phòng có công năng sản xuất (nhóm F5) được phân thành các hạng A, B, C (C1 đến C4), D, E theo QCVN 06:2022/BXD. Việc xác định hạng nguy hiểm cháy phải căn cứ vào tính chất, khối lượng nguyên liệu, vật liệu, sản phẩm thực tế có trong gian phòng và quy trình công nghệ sản xuất, bảo đảm phù hợp với QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023 QCVN 06:2022/BXD.
Thứ hai, xác định quy mô công trình. Các thông số cần xem xét bao gồm số tầng, chiều cao, tổng diện tích sàn, diện tích từng gian phòng, khối tích và công suất, sản lượng sản xuất. Đối với nhà sản xuất, cần lưu ý: sàn công tác, sàn đỡ thiết bị và sàn lửng nằm ở cao độ bất kỳ không tính vào số tầng khi có diện tích không lớn hơn 40% diện tích một tầng của nhà; nếu lớn hơn thì phải tính như một tầng. Diện tích gian phòng được tính đối với phần không gian được bao quanh bởi các bộ phận ngăn cháy có giới hạn chịu lửa theo quy định tại Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA. Khối tích nhà là căn cứ xác định số tia phun và lưu lượng nước chữa cháy trong nhà, ngoài nhà. Công suất, sản lượng sản xuất là căn cứ xác định yêu cầu trang bị mặt nạ phòng độc cách ly, hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà và phương tiện chữa cháy cơ giới đối với một số loại hình cơ sở sản xuất.
Trên cơ sở các tiêu chí này, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và cơ quan quản lý có thể xác định chính xác công trình thuộc trường hợp nào để áp dụng các quy định về bình chữa cháy, phương tiện chiếu sáng sự cố, chỉ dẫn thoát nạn, dụng cụ phá dỡ thô sơ, hệ thống báo cháy tự động, hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà, hệ thống chữa cháy tự động, hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà và phương tiện chữa cháy cơ giới.
Bên cạnh đó, việc xác định yêu cầu trang bị hệ thống báo cháy tự động, chữa cháy tự động phải thực hiện theo trình tự quy định tại Điều 1.5.9 QCVN 10:2025/BCA: trước tiên xác định đối với toàn bộ nhà (Bảng A.1), sau đó đến từng hạng mục, khu vực (Bảng A.2), từng gian phòng (Bảng A.3) và thiết bị nằm trong phạm vi công trình (Bảng A.4).
Đồng thời, cần bảo đảm quy định tại Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA: “Đối với nhà bậc chịu lửa I, II, III không được phân chia hoặc được phân chia thành các gian phòng bởi các kết cấu xây dựng: tường ngăn cháy, sàn ngăn cháy có giới hạn chịu lửa thấp hơn REI 45, vách ngăn cháy có giới hạn chịu lửa thấp hơn EI 45; đối với nhà bậc chịu lửa IV, V không được phân chia hoặc được phân chia thành các gian phòng bởi các kết cấu xây dựng: tường, sàn có giới hạn chịu lửa thấp hơn REI 15, vách có giới hạn chịu lửa thấp hơn EI 15 thì trang bị hệ thống báo cháy tự động và/hoặc hệ thống chữa cháy tự động tương ứng với gian phòng theo Bảng A.3.”
2. Tổng hợp yêu cầu và hướng dẫn trang bị phương tiện, hệ thống phòng cháy, chữa cháy đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất
Bảng tổng hợp yêu cầu trang bị phương tiện, hệ thống PCCC
(Ảnh bảng tổng hợp trang bị phương tiện, hệ thống PCCC kèm theo)
- Bình chữa cháy: Tất cả nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất đều phải được trang bị bình chữa cháy xách tay hoặc bình chữa cháy có bánh xe, không phụ thuộc quy mô, kể cả những khu vực đã được trang bị hệ thống chữa cháy tự động.
- Phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn: Nhà sản xuất phải được bố trí hệ thống chiếu sáng sự cố, biển chỉ dẫn lối ra và chỉ hướng thoát nạn để người bên trong nhanh chóng nhận biết lối thoát an toàn. Đối với các tầng có diện tích lớn hơn 1.000 m² hoặc có từ hai lối ra thoát nạn trở lên, cần bố trí thêm sơ đồ chỉ dẫn thoát nạn.
- Dụng cụ phá dỡ thô sơ và mặt nạ phòng độc cách ly: Nhà sản xuất không phụ thuộc quy mô phải trang bị tối thiểu 01 bộ dụng cụ phá dỡ thô sơ. Đối với một số loại hình cơ sở như cơ sở chế biến khí đốt, nhà máy lọc dầu, hóa dầu, nhà máy điện, nhà máy dệt có quy mô theo Bảng F.1 Phụ lục F, phải trang bị tối thiểu 03 bộ mặt nạ phòng độc cách ly, bố trí tại phòng trực điều khiển chống cháy hoặc khu vực thường trực PCCC.
- Hệ thống báo cháy tự động: Đối với toàn bộ nhà, theo Bảng A.1 Phụ lục A, nhà chế biến, lưu trữ nông sản dạng hạt có tổng diện tích sàn từ 500 m² trở lên phải trang bị hệ thống báo cháy tự động (không yêu cầu đối với nhà dạng hở). Đối với các nhà sản xuất khác, yêu cầu trang bị chủ yếu được xác định theo gian phòng sản xuất tại Mục 2 Bảng A.3, phụ thuộc vào hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ, vị trí bố trí (tầng hầm, tầng bán hầm hoặc tầng trên mặt đất) và diện tích gian phòng như tổng hợp tại Bảng 2 dưới đây.
- Hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà: Theo Mục 2 Bảng B.1 Phụ lục B QCVN 10:2025/BCA, nhà sản xuất thuộc hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ A, B, C, D có tổng diện tích sàn từ 500 m² trở lên phải được trang bị hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà. Số tia phun và lưu lượng nước tối thiểu được xác định theo Phụ lục H QCVN 10:2025/BCA.
- Hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn: Nhà sản xuất có tổng diện tích sàn từ 18.000 m² trở lên và có từ 300 người trên một tầng trở lên phải trang bị hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn. Tín hiệu âm thanh phải cao hơn ít nhất 15 dBA so với mức ồn thường xuyên tại gian phòng. Tại các khu vực có mức ồn trên 95 dBA hoặc người lao động sử dụng thiết bị chống ồn, hệ thống phải kết hợp cảnh báo bằng ánh sáng.
- Hệ thống chữa cháy tự động: Cùng với hệ thống báo cháy tự động, hệ thống chữa cháy tự động có vai trò khống chế hoặc dập tắt đám cháy ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế cháy lan tại các nhà xưởng có tải trọng cháy lớn. Đối với toàn bộ nhà, theo quy định tại Bảng A.1 Phụ lục A, nhà chế biến, lưu trữ nông sản dạng hạt có tổng diện tích sàn từ 3.000 m² trở lên phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động (không yêu cầu đối với nhà dạng hở). Đối với gian phòng sản xuất, ngưỡng trang bị được thực hiện theo Bảng 2 nêu trên.
Chất chữa cháy sử dụng trong hệ thống phải có hiệu quả phù hợp với loại đám cháy tại khu vực được bảo vệ. Khi sử dụng chất chữa cháy có nguy hiểm cho người (khí CO₂, khí trơ...), phải tính toán thời gian thoát nạn, bảo đảm người cuối cùng thoát ra khỏi khu vực được bảo vệ trước khi hệ thống xả chất chữa cháy. Đối với khu vực không thường xuyên có người, diện tích không quá 100 m², cho phép trang bị bình khí, bình sol-khí chữa cháy tự động kích hoạt có chức năng giám sát, liên động với hệ thống báo cháy tự động để thay thế hệ thống chữa cháy tự động.
- Hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà: Theo Bảng C.1 Phụ lục C QCVN 10:2025/BCA, các cơ sở sản xuất phải trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà gồm: cơ sở đóng mới, sửa chữa, bảo dưỡng phương tiện thủy nội địa, tàu biển có tổng diện tích sàn từ 1.500 m² trở lên; nhà máy nhiệt điện; nhà máy lọc dầu, nhà máy lọc, hóa dầu, nhà máy chế biến khí, nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học; cơ sở sản xuất vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ công nghiệp; khu liên hợp gang thép; nhà máy sản xuất, lắp ráp ô tô; công trình sản xuất săm, lốp ô tô có tổng sản lượng trên 1 triệu chiếc/năm; công trình sản xuất sản phẩm hóa dầu có tổng sản lượng trên 50.000 tấn sản phẩm/năm. Đối với nhóm cơ sở nêu trên, không yêu cầu trang bị đối với các nhà, công trình nằm trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
Cho phép không trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà khi công trình nằm trong bán kính 400 m tính từ trụ cấp nước chữa cháy hoặc bến lấy nước của nguồn nước tự nhiên, nhân tạo đến mọi điểm của nhà, đồng thời bảo đảm lưu lượng và trữ lượng nước chữa cháy theo quy định.
- Phương tiện chữa cháy cơ giới: Theo Bảng D.1 Phụ lục D QCVN 10:2025/BCA, nhà máy nhiệt điện có tổng công suất từ 600 MW đến dưới 1.200 MW phải trang bị 01 xe ô tô chữa cháy; từ 1.200 MW trở lên phải trang bị 02 xe. Nhà máy thủy điện từ 1.000 MW trở lên phải trang bị 01 xe; nhà máy thủy điện dưới 1.000 MW và nhà máy nhiệt điện dưới 600 MW phải trang bị 01 máy bơm chữa cháy khiêng tay. Nhà máy dệt có công suất từ 25 triệu m²/năm phải trang bị 01 xe; nhà máy lọc dầu, nhà máy lọc, hóa dầu phải trang bị 02 xe; cơ sở chế biến khí đốt có công suất từ 10 triệu m³ khí/ngày đêm trở lên phải trang bị 01 xe.
Đối với các dự án liền kề hoặc có bán kính phục vụ chữa cháy không quá 03 km do cùng một tổ chức quản lý, vận hành thì được xem xét trang bị theo dự án có yêu cầu lớn hơn.
3. Một số khuyến nghị khi áp dụng quy định
Thứ nhất, chủ đầu tư và đơn vị tư vấn thiết kế cần thực hiện đầy đủ các bước xác định quy mô công trình, trong đó đặc biệt chú trọng việc xác định chính xác hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà và từng gian phòng sản xuất ngay từ giai đoạn lập dự án, thiết kế; tránh chỉ căn cứ vào diện tích hoặc số tầng của công trình để xác định yêu cầu trang bị.
Thứ hai, đối với cơ sở sản xuất có nhiều hạng mục nhà độc lập hoặc nhà xưởng có nhiều gian phòng, khu vực với công năng và hạng nguy hiểm cháy khác nhau, việc xác định yêu cầu trang bị phải được thực hiện riêng đối với từng hạng mục, gian phòng, thiết bị theo trình tự quy định tại Điều 1.5.9 và Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA.
Thứ ba, trong quá trình sử dụng, cơ sở cần thực hiện bảo dưỡng phương tiện, hệ thống PCCC theo Điều 1.5.13 QCVN 10:2025/BCA. Cụ thể, hệ thống báo cháy, chữa cháy, họng nước, cấp nước chữa cháy, chiếu sáng sự cố phải được bảo dưỡng ít nhất 01 năm một lần; bình chữa cháy phải được bảo dưỡng ít nhất 06 tháng một lần, bảo đảm các phương tiện, hệ thống luôn ở trạng thái sẵn sàng hoạt động.
4. Kết luận
Việc xác định đúng quy mô, hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của công trình, lựa chọn và trang bị đầy đủ phương tiện, hệ thống PCCC ngay từ giai đoạn thiết kế có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe người lao động và tài sản của doanh nghiệp; đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, hạn chế thiệt hại khi xảy ra cháy, nổ. Nghiên cứu, áp dụng đúng các quy định của QCVN 10:2025/BCA cùng các tiêu chuẩn kỹ thuật có liên quan sẽ giúp chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế lựa chọn giải pháp phù hợp, bảo đảm hiệu quả đầu tư và đáp ứng yêu cầu an toàn PCCC đối với từng loại hình nhà, công trình sản xuất.
Trong thời gian tới, Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH Công an tỉnh Phú Thọ tiếp tục tăng cường tuyên truyền, phổ biến, hướng dẫn áp dụng các quy định của QCVN 10:2025/BCA đối với từng loại hình nhà, công trình; qua đó hỗ trợ chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế, doanh nghiệp và người dân thực hiện đúng quy định, nâng cao hiệu quả công tác phòng cháy, chữa cháy.
Việt Hà – Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH
Đánh giá bài viết: