Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, định danh và xác thực điện tử ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và thực hiện các giao dịch trên môi trường điện tử. Bên cạnh những tiện ích mang lại, lĩnh vực này cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về tính chính xác của thông tin, an toàn dữ liệu và trách nhiệm của các chủ thể tham gia. Vì vậy, việc xác định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước, tổ chức và doanh nghiệp là một trong những nội dung đáng chú ý trong quá trình xây dựng Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử.
Dự thảo Luật hướng tới hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động định danh, xác thực điện tử; đồng thời thiết lập các yêu cầu về quản lý, sử dụng thông tin, bảo đảm an toàn hệ thống và trách nhiệm của các tổ chức cung cấp dịch vụ. Qua đó, góp phần hình thành môi trường giao dịch điện tử an toàn, minh bạch, tin cậy, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia.
Xác định rõ trách nhiệm, bảo đảm quản lý xuyên suốt hoạt động định danh và xác thực điện tử
Định danh và xác thực điện tử không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ để xác định danh tính của một chủ thể, mà còn liên quan trực tiếp đến quá trình thu thập, kiểm tra, đối chiếu, xử lý và sử dụng thông tin. Đây là hoạt động đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức cung cấp dịch vụ và các chủ thể sử dụng dịch vụ.
Theo cơ cấu Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử được công khai, các quy định về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm được bố trí thành một nhóm nội dung riêng tại Chương VII. Trong đó, Điều 40 quy định về trách nhiệm của cơ quan nhà nước; Điều 41 quy định về trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ định danh và xác thực điện tử.
Việc phân định trách nhiệm theo từng nhóm chủ thể thể hiện yêu cầu quản lý xuyên suốt toàn bộ quá trình định danh, xác thực điện tử. Hoạt động này phải được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy định, bảo đảm thông tin chính xác, đồng thời có cơ chế kiểm soát và xác định trách nhiệm khi xảy ra sai sót, vi phạm hoặc sự cố.
Cơ quan nhà nước giữ vai trò quản lý, hướng dẫn và tổ chức thực hiện thống nhất
Trong hoạt động định danh và xác thực điện tử, cơ quan nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong quản lý, tổ chức thực hiện và bảo đảm sự thống nhất của hệ thống theo quy định pháp luật.
Dự thảo Luật định hướng xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động định danh, xác thực điện tử gắn với yêu cầu hoàn thiện hạ tầng số, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia được định hướng kết nối với các hệ thống thông tin có liên quan, phục vụ công tác quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và phát triển kinh tế - xã hội.
Trên cơ sở đó, trách nhiệm quản lý nhà nước phải gắn với việc tổ chức triển khai đúng quy định; quản lý, khai thác thông tin đúng thẩm quyền; đồng thời kiểm soát việc kết nối, chia sẻ dữ liệu, bảo đảm các yêu cầu về an toàn và bảo mật hệ thống.
Đối với các cơ quan, đơn vị trực tiếp giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công, việc sử dụng thông tin định danh, kết quả xác thực điện tử phải phù hợp với mục đích, phạm vi và yêu cầu của từng hoạt động. Quá trình phối hợp, trao đổi thông tin cũng phải gắn với trách nhiệm quản lý dữ liệu, bảo đảm tính chính xác và tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan.
Tổ chức cung cấp dịch vụ phải đáp ứng điều kiện, chịu trách nhiệm về hoạt động của mình
Nếu cơ quan nhà nước giữ vai trò quản lý, định hướng và kiểm soát thì các tổ chức cung cấp dịch vụ định danh, xác thực điện tử là những chủ thể trực tiếp xây dựng, vận hành các giải pháp công nghệ phục vụ hoạt động này.
Theo nội dung Dự thảo Luật được Bộ Công an công bố, tổ chức cung cấp dịch vụ phải đáp ứng các điều kiện về tư cách pháp nhân, năng lực tài chính, hệ thống kỹ thuật, hạ tầng công nghệ thông tin, nhân sự chuyên trách, quy trình nghiệp vụ, bảo vệ dữ liệu người dùng, an ninh mạng và kết nối kỹ thuật với Hệ thống định danh và xác thực điện tử. Dự thảo cũng đề cập đến yêu cầu về bảo hiểm trách nhiệm đối với tổ chức cung cấp dịch vụ.
Những điều kiện trên nhằm bảo đảm các tổ chức có đủ năng lực để cung cấp dịch vụ an toàn, ổn định và đáng tin cậy. Đây không chỉ là yêu cầu về năng lực kỹ thuật mà còn là cơ sở để kiểm soát chất lượng dịch vụ và xác định trách nhiệm của tổ chức trong quá trình hoạt động.
Đáng chú ý, theo Điều 41 của Dự thảo Luật, tổ chức cung cấp dịch vụ không được thu thập, xử lý dữ liệu danh tính điện tử ngoài phạm vi dịch vụ được phép và mục đích đã thông báo với người dùng. Việc thu thập các yếu tố xác thực phải tuân thủ quy định về sự đồng ý của chủ thể danh tính điện tử.
Quy định này đặt ra yêu cầu các tổ chức phải xác định rõ mục đích sử dụng dữ liệu, giới hạn thông tin thu thập trong phạm vi cần thiết và triển khai các biện pháp bảo vệ phù hợp. Việc được phép tiếp cận thông tin không đồng nghĩa với quyền tự do khai thác, sử dụng thông tin cho mọi mục đích.
Bên cạnh đó, các tổ chức cung cấp dịch vụ phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định pháp luật, duy trì an toàn hệ thống, bảo đảm khả năng kiểm tra, đối chiếu thông tin và chịu trách nhiệm đối với hoạt động thuộc phạm vi quản lý của mình, nhất là khi phát sinh sai lệch dữ liệu hoặc sự cố kỹ thuật.
Doanh nghiệp sử dụng dịch vụ phải đúng mục đích, không tùy tiện khai thác dữ liệu
Trong môi trường số, doanh nghiệp ngày càng có nhu cầu ứng dụng các giải pháp định danh và xác thực điện tử để phục vụ hoạt động kinh doanh, quản lý khách hàng và thực hiện giao dịch trực tuyến.
Việc ứng dụng các giải pháp này góp phần nâng cao độ tin cậy của giao dịch, hỗ trợ xác định chính xác chủ thể tham gia và giảm bớt các bước kiểm tra thủ công. Tuy nhiên, những tiện ích đó chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp sử dụng dịch vụ đúng quy định pháp luật, phù hợp với mục đích và yêu cầu của từng lĩnh vực hoạt động.
Đối với doanh nghiệp cung cấp nền tảng số hoặc dịch vụ trực tuyến, việc xác định chủ thể tham gia giao dịch phải gắn với yêu cầu về tính chính xác của thông tin, an toàn hệ thống và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dùng. Khi sử dụng dịch vụ xác thực của tổ chức khác, doanh nghiệp cũng phải tuân thủ đúng phạm vi được phép, không tùy tiện thu thập hoặc khai thác thêm thông tin ngoài nhu cầu hợp pháp của giao dịch.
Dự thảo Luật đặt ra định hướng liên kết, xác thực danh tính điện tử đối với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực như chứng khoán, viễn thông, ngân hàng, bưu chính, thương mại điện tử và khám bệnh, chữa bệnh. Đối với các lĩnh vực khác, dự thảo giao cơ quan có thẩm quyền quy định danh mục giao dịch trực tuyến phải thực hiện liên kết, xác thực theo phạm vi quản lý.
Định hướng này nhằm tăng cường khả năng xác định chính xác chủ thể tham gia giao dịch, hạn chế nguy cơ giả mạo danh tính và tạo cơ sở nâng cao trách nhiệm của các bên. Tuy nhiên, việc áp dụng cụ thể cần căn cứ vào nội dung luật được thông qua, các văn bản hướng dẫn và quy định chuyên ngành có liên quan.
Bảo vệ dữ liệu, quyền lợi người dùng là yêu cầu xuyên suốt
Một trong những vấn đề cốt lõi của hoạt động định danh và xác thực điện tử là bảo đảm thông tin được sử dụng đúng mục đích, không bị khai thác vượt quá phạm vi cần thiết hoặc sử dụng trái quy định.
Theo khoản 3 Điều 4 của Dự thảo Luật, việc thu thập, xử lý dữ liệu phải có mục đích hợp pháp, giới hạn trong phạm vi cần thiết, tối thiểu tương xứng với mục đích sử dụng và tuân thủ pháp luật; đồng thời không thu thập lại dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo nội dung dự thảo.
Nguyên tắc này đòi hỏi các cơ quan, tổ chức phải rà soát kỹ nhu cầu thu thập thông tin, xác định rõ mục đích sử dụng và hạn chế tối đa việc xử lý dữ liệu không cần thiết. Đây cũng là cơ sở nâng cao tính minh bạch trong hoạt động cung cấp dịch vụ, hạn chế nguy cơ lạm dụng thông tin và bảo vệ dữ liệu của người sử dụng.
Bên cạnh trách nhiệm của các tổ chức, Dự thảo Luật còn quy định quyền của chủ thể danh tính điện tử, trong đó có quyền kiểm soát việc sử dụng danh tính điện tử của mình; quyết định phạm vi, đối tượng và thời hạn chia sẻ thông tin theo quy định; yêu cầu cập nhật, chỉnh sửa thông tin khi có sai sót hoặc thay đổi và được thông báo khi dữ liệu danh tính điện tử bị xâm phạm.
Việc bảo đảm các quyền này phải đi đôi với trách nhiệm của những tổ chức tham gia hệ thống. Người dùng cần được bảo đảm khả năng kiểm soát thông tin cá nhân, trong khi các đơn vị cung cấp dịch vụ phải thực hiện đúng nghĩa vụ, không để xảy ra tình trạng thu thập, sử dụng dữ liệu tùy tiện hoặc thiếu kiểm soát. Đây là điều kiện quan trọng để xây dựng môi trường giao dịch điện tử an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.
Nâng cao trách nhiệm, tạo nền tảng cho môi trường số an toàn, minh bạch
Sự phát triển của định danh và xác thực điện tử mở ra nhiều cơ hội cải thiện chất lượng dịch vụ công, thúc đẩy giao dịch trực tuyến và nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, hiệu quả của các giải pháp công nghệ không chỉ phụ thuộc vào năng lực kỹ thuật mà còn được quyết định bởi ý thức tuân thủ và trách nhiệm của từng chủ thể tham gia.
Cơ quan nhà nước cần thực hiện đúng chức năng quản lý, tổ chức triển khai theo thẩm quyền và bảo đảm sự thống nhất của hệ thống. Các tổ chức cung cấp dịch vụ phải đáp ứng đầy đủ điều kiện hoạt động, bảo vệ dữ liệu và chịu trách nhiệm về chất lượng, an toàn của dịch vụ. Doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức sử dụng dịch vụ phải tuân thủ quy định, khai thác thông tin đúng mục đích, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người dùng.
Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI ngày 26/10/2026. Các nội dung của dự thảo đang được xem xét trong quá trình xây dựng pháp luật.
Việc tiếp tục hoàn thiện các quy định về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của từng nhóm chủ thể sẽ góp phần tạo lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho hoạt động định danh, xác thực điện tử, đáp ứng yêu cầu phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
Xác định rõ trách nhiệm, kiểm soát chặt chẽ việc khai thác dữ liệu và bảo đảm an toàn trong từng khâu của quá trình định danh, xác thực điện tử không chỉ là yêu cầu trong quản lý nhà nước mà còn là nền tảng để xây dựng môi trường số minh bạch, an toàn, tin cậy.
Anh Đức - Phòng Cảnh sát QLHC về TTXH
Đánh giá bài viết: