Việc một cá nhân từng được gọi là “hiệp sĩ đường phố” bị xử lý hình sự do vi phạm pháp luật thời gian gần đây đã thu hút sự quan tâm của dư luận, đồng thời làm nảy sinh nhiều ý kiến trái chiều liên quan đến vai trò của Nhà nước, lực lượng Công an và sự tham gia của người dân trong bảo đảm an ninh, trật tự. Từ góc độ pháp quyền, đây là vấn đề cần được nhìn nhận khách quan, toàn diện, tránh những suy diễn cảm tính hoặc đánh đồng cá biệt với bản chất của cả hệ thống.
Trong bất kỳ xã hội nào, hành vi sai phạm của một cá nhân không thể được xem là căn cứ để phủ nhận vai trò, hiệu quả hay tính chính danh của cả một cơ chế quản lý nhà nước. Một cán bộ vi phạm pháp luật không làm mất đi vai trò của lực lượng Công an; một thẩm phán tham nhũng không khiến nền tư pháp trở nên vô nghĩa. Ngược lại, việc cá nhân vi phạm bị phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm minh theo đúng quy định của pháp luật chính là minh chứng rõ ràng cho năng lực tự điều chỉnh và hiệu lực của Nhà nước pháp quyền.
.jpg)
Cần phân biệt rạch ròi giữa chủ trương huy động quần chúng nhân dân tham gia bảo đảm an ninh, trật tự với việc trao quyền lực cưỡng chế của Nhà nước cho các cá nhân hoặc nhóm tự phát. Pháp luật Việt Nam chưa từng thừa nhận hay hợp pháp hóa việc giao quyền bắt giữ, khám xét, điều tra hoặc trừng phạt cho bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào ngoài các cơ quan có thẩm quyền. Mọi hành vi vượt quá giới hạn pháp luật, dù được biện minh bằng động cơ “nghĩa hiệp” hay “bảo vệ cộng đồng”, đều là hành vi trái pháp luật và phải chịu trách nhiệm cá nhân.
Một số quan điểm cho rằng việc xử lý hình sự các cá nhân mang danh “hiệp sĩ” sẽ làm suy giảm lòng tin xã hội hoặc cản trở sự tham gia của người dân trong phòng, chống tội phạm là cách nhìn chưa đầy đủ. Trên thực tế, lòng tin xã hội không bị xói mòn bởi việc xử lý sai phạm, mà chỉ thực sự suy giảm khi sai phạm bị dung túng, bao che hoặc đứng ngoài pháp luật. Khi pháp luật được thực thi công bằng, không phân biệt danh xưng, quá khứ hay hình ảnh được xây dựng trước đó, niềm tin vào tính nghiêm minh và chính danh của Nhà nước mới được củng cố.
Cũng cần nhìn nhận rằng an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội không thể bị giản lược thành những vấn đề đơn lẻ như trộm cắp hay cướp giật đường phố. Việc tăng cường lực lượng Công an cơ sở, siết chặt quản lý địa bàn, chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa là xu hướng chung của nhiều quốc gia nhằm bảo đảm ổn định lâu dài, chứ không phải biểu hiện của sự buông lỏng hay bỏ rơi an ninh dân sinh như một số ý kiến cảm tính đã quy kết.
Khái niệm “vùng xám pháp lý” được một số bài viết đề cập thực chất không tồn tại trong hệ thống pháp luật. Quyền và nghĩa vụ của công dân đã được quy định rõ ràng. Khi một cá nhân tự cho mình quyền lực vượt ra ngoài khuôn khổ đó, sự tha hóa không phải là hệ quả tất yếu của cơ chế, mà là kết quả của lựa chọn và hành vi cá nhân.
Phê phán và phản biện xã hội là cần thiết trong một xã hội dân chủ, pháp quyền. Tuy nhiên, phê phán cần hướng tới việc hoàn thiện cơ chế giám sát, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, thay vì phủ định vai trò của Nhà nước hoặc gieo rắc tâm lý bi quan về toàn bộ hệ thống. Một xã hội pháp quyền không cần những “anh hùng” đứng ngoài vòng pháp luật, nhưng cũng không thể thiếu sự tham gia tích cực, có trách nhiệm của người dân trong khuôn khổ pháp luật.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc xã hội có tham gia hay không, mà ở chỗ mọi quyền lực đều phải được kiểm soát, mọi hành vi đều phải được đặt dưới sự điều chỉnh của pháp luật và mọi sai phạm đều phải bị xử lý nghiêm minh. Đó chính là nền tảng vững chắc để giữ gìn trật tự, kỷ cương và củng cố niềm tin của nhân dân đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Lê Huy - Phòng Cảnh sát THAHS&HTTP