Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng quản trị xã hội. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, công nghệ này cũng đặt ra nhiều thách thức về đạo đức, pháp lý và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh đó, ngày 10/3/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ký Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN ban hành quy định Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia nhằm định hướng việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo theo hướng an toàn, có trách nhiệm và vì lợi ích của con người, cộng đồng và xã hội. Thông tư có hiệu lực từ ngày ký. Việc ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm định hướng quá trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI theo hướng an toàn, minh bạch, có trách nhiệm và vì lợi ích của con người.

 

Ảnh minh hoạ

Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo được xác định là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng AI, nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và mục tiêu phát triển bền vững. Đây không chỉ là một văn bản định hướng kỹ thuật, mà còn là nền tảng chuẩn mực cho toàn bộ hệ sinh thái AI tại Việt Nam, từ người sử dụng, nhà phát triển cho đến các cơ quan nhà nước và tổ chức cung cấp dịch vụ công.

Những điểm nổi bật của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia

Một trong những điểm nổi bật của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia là cách tiếp cận toàn diện, bao trùm toàn bộ vòng đời của hệ thống AI, từ khâu thiết kế, phát triển, triển khai cho đến vận hành và cải tiến. Khung đạo đức không chỉ đề cập đến các yêu cầu kỹ thuật mà còn nhấn mạnh các giá trị nhân văn và trách nhiệm xã hội.

Thứ nhất, bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại cho con người

Khung đạo đức xác định rõ nguyên tắc cốt lõi là mọi hệ thống trí tuệ nhân tạo phải được thiết kế và vận hành theo hướng bảo đảm an toàn cho con người, không gây tổn hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự và đời sống tinh thần của cá nhân.

Điều này được cụ thể hóa thông qua yêu cầu “thiết kế an toàn ngay từ đầu”, tức là các tổ chức, cá nhân phải dự báo trước những kịch bản rủi ro có thể xảy ra và xây dựng cơ chế phòng ngừa phù hợp. Đồng thời, hệ thống AI phải đáp ứng các tiêu chuẩn về độ tin cậy và chất lượng, được kiểm thử, xác nhận và kiểm định trước khi đưa vào triển khai.

Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng là bảo đảm sự kiểm soát của con người. AI được xác định là công cụ hỗ trợ ra quyết định, không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người. Các hệ thống cần có cơ chế giám sát và can thiệp kịp thời để xử lý khi xảy ra sai lệch hoặc rủi ro. Bên cạnh đó, Khung đạo đức cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm an ninh hệ thống, phòng ngừa các hình thức tấn công như đầu độc dữ liệu, đầu độc mô hình, khai thác lỗ hổng hoặc rò rỉ dữ liệu.

Thứ hai, tôn trọng quyền con người và bảo đảm công bằng xã hội. Một điểm nhấn quan trọng khác là việc đặt quyền con người ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển và ứng dụng AI. Khung đạo đức yêu cầu các hệ thống trí tuệ nhân tạo phải tôn trọng quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, quyền tiếp cận thông tin và quyền được đối xử bình đẳng của mọi cá nhân.

Đặc biệt, vấn đề thiên lệch dữ liệu và thiên lệch thuật toán được coi là rủi ro cần được nhận diện và kiểm soát. Các tổ chức phát triển AI phải có biện pháp giảm thiểu thiên lệch để bảo đảm hệ thống không tạo ra sự phân biệt đối xử đối với các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc các nhóm yếu thế trong xã hội.

Minh bạch và khả năng giải thích cũng là nguyên tắc cốt lõi. Người sử dụng cần được thông báo khi một hệ thống AI đang được áp dụng, đồng thời có quyền được giải thích ở mức hợp lý về cách thức hoạt động, mục tiêu và giới hạn của hệ thống.

Thứ ba, thúc đẩy phát triển bền vững và lợi ích xã hội. Khung đạo đức không chỉ tập trung vào yếu tố kỹ thuật mà còn nhấn mạnh mục tiêu phát triển bền vững. Các hệ thống AI cần hướng đến việc tạo ra giá trị gia tăng cho cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy sự phát triển bao trùm.

Điều này bao gồm việc thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền, thiết kế giao diện dễ tiếp cận cho nhiều nhóm người dùng khác nhau và hạn chế các tác động tiêu cực đối với môi trường. Các tổ chức phát triển AI cũng được khuyến khích xem xét mức tiêu thụ năng lượng, tài nguyên tính toán và tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời của hệ thống.

Thứ tư, khuyến khích đổi mới sáng tạo gắn với trách nhiệm xã hội. Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo không nhằm hạn chế đổi mới sáng tạo, mà ngược lại tạo ra một môi trường phát triển có trách nhiệm và bền vững.

Các tổ chức, cá nhân được khuyến khích triển khai thử nghiệm, thí điểm các ứng dụng AI mới, đồng thời thúc đẩy chia sẻ tri thức và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực đạo đức AI. Song song với đó là yêu cầu về trách nhiệm xã hội, bao gồm việc phân định rõ trách nhiệm của các chủ thể trong vòng đời hệ thống, thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh và xử lý khiếu nại khi phát sinh vấn đề đạo đức.

Trách nhiệm của người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo

Trong hệ sinh thái AI, người sử dụng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm công nghệ được khai thác đúng mục đích và có trách nhiệm. Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo đưa ra nhiều yêu cầu cụ thể đối với nhóm đối tượng này.

Trước hết, người sử dụng cần xác định rõ mục tiêu và bối cảnh sử dụng AI. Trí tuệ nhân tạo phải được xem là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn sự phán đoán của con người, đặc biệt trong các quyết định quan trọng liên quan đến sức khỏe, tài chính, pháp lý hoặc danh dự của cá nhân.

Thứ hai, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin nhạy cảm phải được đặt lên hàng đầu. Người sử dụng không được tùy tiện nhập hoặc chia sẻ thông tin bí mật vào các hệ thống AI khi chưa có sự cho phép hoặc chưa có biện pháp kiểm soát phù hợp.

Thứ ba, các kết quả do AI tạo ra cần được kiểm chứng cẩn trọng. Trong nhiều trường hợp, hệ thống AI có thể đưa ra thông tin sai lệch hoặc chưa đầy đủ. Vì vậy, việc kiểm tra, đối chiếu thông tin trước khi sử dụng là yêu cầu bắt buộc để tránh những hậu quả không mong muốn.

Ngoài ra, người sử dụng cần tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, không lợi dụng AI để tạo ra hoặc phát tán thông tin sai sự thật, nội dung thao túng, phân biệt đối xử hoặc xâm phạm quyền riêng tư.

Khung đạo đức cũng khuyến khích người dùng chủ động nâng cao năng lực sử dụng AI một cách an toàn và có trách nhiệm, đồng thời sử dụng các kênh phản ánh khi phát hiện dấu hiệu lạm dụng hoặc thiên lệch của hệ thống.

Trách nhiệm của nhà phát triển, nhà cung cấp và bên triển khai hệ thống trí tuệ nhân tạo

Nếu người sử dụng là “người vận hành cuối”, thì các nhà phát triển và cung cấp hệ thống AI chính là chủ thể đóng vai trò quyết định trong việc định hình đạo đức của công nghệ.

Trước hết, các tổ chức phát triển AI cần lồng ghép các cân nhắc đạo đức trong toàn bộ vòng đời của hệ thống, từ khâu xác định mục tiêu, thiết kế, lựa chọn dữ liệu, huấn luyện, kiểm thử cho đến triển khai và vận hành.

Cách tiếp cận này được gọi là “đạo đức theo thiết kế”, nghĩa là các vấn đề đạo đức phải được xem xét ngay từ đầu thay vì xử lý sau khi hệ thống đã được triển khai.

Thứ hai, các nhà phát triển cần bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động của hệ thống AI. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin về mục tiêu, phạm vi và giới hạn của hệ thống, đồng thời tránh thổi phồng năng lực của công nghệ.

Thứ ba, việc nhận diện và giảm thiểu thiên lệch trong dữ liệu và thuật toán là nhiệm vụ quan trọng. Điều này đòi hỏi các nhóm phát triển phải đa dạng hóa nguồn dữ liệu, tăng cường sự đa dạng trong đội ngũ nghiên cứu và đánh giá tác động của hệ thống đối với các nhóm xã hội khác nhau.

Bên cạnh đó, các tổ chức phát triển AI phải bảo vệ quyền riêng tư và an ninh thông tin trong toàn bộ quá trình xử lý dữ liệu. Điều này bao gồm việc áp dụng các biện pháp kiểm soát truy cập, lưu vết dữ liệu và quản lý vòng đời dữ liệu một cách chặt chẽ.

Một yêu cầu quan trọng khác là thiết lập cơ chế giải trình và tiếp nhận phản ánh. Các nhà phát triển cần phân định rõ trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng, bao gồm cả các đối tác và nhà thầu, đồng thời có cơ chế phối hợp để khắc phục khi phát sinh vấn đề đạo đức.

Trách nhiệm của cơ quan nhà nước và tổ chức cung cấp dịch vụ công

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, các cơ quan nhà nước ngày càng ứng dụng AI trong nhiều lĩnh vực như quản lý hành chính, dịch vụ công, y tế, giáo dục và giao thông. Vì vậy, Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo đặt ra những yêu cầu đặc biệt đối với nhóm chủ thể này.

Trước hết, các cơ quan nhà nước cần lồng ghép Khung đạo đức trong quá trình xây dựng, mua sắm, thuê dịch vụ và triển khai các hệ thống AI. Điều này nhằm bảo đảm việc ứng dụng công nghệ mang lại hiệu quả thực chất, đồng thời tránh phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết.

Một nguyên tắc quan trọng là quyết định cuối cùng phải thuộc về con người. Hệ thống AI không được thay thế trách nhiệm của người ra quyết định trong các hoạt động quản lý nhà nước.

Bên cạnh đó, các cơ quan công quyền phải bảo đảm tính minh bạch trong việc sử dụng AI. Người dân cần được thông báo khi các hệ thống AI được áp dụng trong cung cấp dịch vụ công, đồng thời có quyền được giải thích ở mức hợp lý về cách thức hoạt động của hệ thống.

Khung đạo đức cũng yêu cầu các cơ quan nhà nước tham vấn ý kiến của các bên liên quan, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương, khi triển khai các hệ thống AI có tác động lớn đến xã hội.

Cuối cùng, việc đánh giá và theo dõi tác động đạo đức của AI cần được thực hiện thường xuyên trong quá trình vận hành và cải tiến hệ thống.

Hướng tới hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Việc ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình xây dựng hệ sinh thái AI tại Việt Nam. Khung đạo đức không chỉ tạo ra những chuẩn mực ứng xử cho các chủ thể tham gia vào hệ sinh thái công nghệ, mà còn góp phần xây dựng niềm tin xã hội đối với các ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Trong kỷ nguyên số, AI sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển đó chỉ thực sự bền vững khi được đặt trên nền tảng các giá trị đạo đức, trách nhiệm và tôn trọng con người. Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia vì vậy không chỉ là một công cụ quản lý, mà còn là kim chỉ nam cho quá trình phát triển công nghệ theo hướng nhân văn, minh bạch và có trách nhiệm – nơi trí tuệ nhân tạo phục vụ con người, chứ không thay thế hay chi phối con người.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử Đảng bộ tỉnh Phú Thọ