Bước ngoặt trong tư pháp người chưa thành niên: Từ xử lý hình sự truyền thống đến tư pháp phục hồi và những thách thức thực tiễn (30/06/2026)
Sự ra đời của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đánh dấu bước phát triển quan trọng trong chính sách hình sự của Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi, chuyển mạnh từ cách tiếp cận thiên về xử lý hình sự sang mô hình tư pháp phục hồi, lấy giáo dục, hỗ trợ và tái hòa nhập cộng đồng làm định hướng xuyên suốt.. Đạo luật này không chỉ cụ thể hóa nguyên tắc “Lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi” mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc để áp dụng rộng rãi, thống nhất các biện pháp nhân văn đối với người chưa thành niên (NCTN) phạm tội. Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi đột phá, hành trình đưa luật vào cuộc sống vẫn đang đối mặt với không ít rào cản từ thực tiễn.
1. Những điểm thuận lợi đột phá: Khẳng định tính nhân văn của pháp luật
Trước đây, các quy định về biện pháp xử lý chuyển hướng (XLCH) đối với NCTN nằm rải rác trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau, dẫn đến sự chồng chéo, thủ tục vướng mắc và gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Luật Tư pháp NCTN ra đời đã khắc phục triệt để những hạn chế này, mang lại những chuyển biến tích cực:
Chuyển biến tư duy nhân văn sâu sắc: Luật đề cao tư pháp phục hồi, ưu tiên giáo dục, thuyết phục và thuyết phục NCTN sửa chữa sai lầm thay vì áp dụng ngay các chế tài hình sự nghiêm khắc.
Hệ thống biện pháp giám sát tại cộng đồng phong phú: Thay vì quy trình tố tụng hình sự dễ gây sang chấn tâm lý và “dán nhãn” tội phạm, NCTN được tạo cơ hội sửa sai thông qua các biện pháp nghiêm ngặt tại cộng đồng. Các biện pháp này bao gồm: khiển trách, xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại, giáo dục tại xã/phường/thị trấn, quản thúc tại gia đình, hạn chế khung giờ đi lại, cấm tiếp xúc hoặc cấm đến các địa điểm có nguy cơ dẫn đến hành vi phạm tội mới, tham gia các chương trình học tập, dạy nghề, điều trị/tư vấn tâm lý, thực hiện công việc phục vụ cộng đồng và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Cơ hội tái hòa nhập nhanh chóng: Việc áp dụng XLCH giúp trẻ tránh được vết nhơ lý lịch, mở ra cánh cửa tái hòa nhập cộng đồng thuận lợi hơn.
2. Những nút thắt và thách thức trong thực tiễn triển khai
Dù mang ý nghĩa nhân văn cao cả, qua công tác nghiên cứu và thực hành tư pháp, việc áp dụng biện pháp XLCH hiện nay vẫn bộc lộ nhiều khó khăn, vướng mắc đặt ra cần giải quyết:
Xung đột giữa tính “định tính” và “định lượng”
Luật quy định việc XLCH phải dựa trên các tiêu chí như: mức độ nguy hiểm của hành vi, khả năng nhận thức, nhân thân, điều kiện gia đình và khả năng tự cải tạo. Tuy nhiên, các tiêu chí này hiện chưa được lượng hóa cụ thể, khiến việc đánh giá phụ thuộc phần lớn vào nhận định chủ quan của người tiến hành tố tụng hoặc Báo cáo điều tra xã hội. Đặc biệt đối với nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi, ranh giới giữa hành vi bộc phát nhất thời và hành vi nguy hiểm cho xã hội là rất mong manh, dễ dẫn đến sự thiếu thống nhất khi lựa chọn giữa truy tố hay chuyển hướng.
.jpeg)
Rào cản kinh tế tạo ra sự bất bình đẳng
Thực tiễn cho thấy, bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả dân sự là điều kiện tiên quyết trong nhiều biện pháp XLCH. Đối với những NCTN không có tài sản riêng hoặc hoàn cảnh gia đình khó khăn, điều kiện này vô hình trung trở thành một “hàng rào kinh tế”. Nếu không có cơ chế xử lý linh hoạt, hệ thống tư pháp có thể vô tình tạo ra sự bất bình đẳng: NCTN từ gia đình có điều kiện được hưởng chính sách chuyển hướng, còn NCTN nghèo khó lại phải đối mặt với quy trình tố tụng hình sự nghiêm khắc.
Áp lực từ “tư duy trừng trị” của xã hội
Trong nhiều vụ án (đặc biệt là các vụ việc gây bão truyền thông), dù NCTN hoàn toàn đủ điều kiện để áp dụng biện pháp chuyển hướng, các cơ quan tố tụng vẫn có xu hướng lựa chọn phương án “an toàn” là truy tố. Điều này xuất phát từ áp lực tâm lý trước dư luận xã hội và người bị hại, nhằm tránh các cáo buộc bỏ lọt tội phạm.
Khó khăn từ các trường hợp đặc thù và nguồn lực cơ sở
Vướng mắc trong xác minh thông tin: Cơ quan chức năng thường gặp lúng túng trong việc quyết định có áp dụng XLCH hay không đối với các đối tượng bỏ đi khỏi nơi cư trú dài ngày hoặc không có nhân thân rõ ràng, gây khó khăn lớn cho việc lập báo cáo điều tra xã hội.
Thiếu hụt nguồn lực và nhân sự: Công tác giám sát cộng đồng đòi hỏi vai trò rất lớn của người làm công tác xã hội và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, năng lực và số lượng cán bộ xã hội tại nhiều nơi hiện vẫn chưa đáp ứng kịp yêu cầu, gây trở ngại cho việc xây dựng một kế hoạch giáo dục khả thi.
Khoảng trống pháp lý trong việc xử lý vật chứng
Một vướng mắc mang tính kỹ thuật nhưng lại rất nan giải trong hoạt động phối hợp liên ngành là quy trình chuyển vật chứng. Theo quy trình thông thường, vật chứng sẽ được Viện kiểm sát ban hành quyết định chuyển kèm cáo trạng. Tuy nhiên, khi áp dụng biện pháp XLCH, Cơ quan điều tra sẽ chuyển thẳng hồ sơ đến Tòa án đề nghị áp dụng mà không qua Viện kiểm sát. Việc thiếu quyết định từ Viện kiểm sát khiến các cơ quan liên quan như Cơ quan Thi hành án, Kho bạc, Cơ quan điều tra lúng túng, gặp khó khăn trong việc tìm căn cứ pháp luật để phối hợp nhận, chuyển vật chứng do chưa có hướng dẫn chi tiết.
Để đưa Luật Tư pháp người chưa thành niên đi vào thực tiễn một cách hiệu quả, việc hoàn thiện các văn bản hướng dẫn chi tiết và xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ liên ngành là nhiệm vụ cấp bách nhằm thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực thi.
Bùi Thi - Văn phòng Cơ quan CSĐT